Federal Elektrik firması olarak bu makaleyi sosyal medyada ve dijital platformlarda en fazla karşılaştığımız otomatik sigorta ve kaçak akım koruma şalterleri hakkında sorulabilecek ve sorulan tüm soruları derledik ve teknik açıklamalar ile cevaplayarak sizlere bir yazı oluşturduk.

Elektrik,  günümüzde en çok kullandığımız enerji çeşididir. Bugünkü yaşam standartlarımızda hemen hemen tüm ihtiyaçlarımız elektrik enerjisine bağımlı hale gelmiştir.  Elektriğin hayatı kolaylaştırması, insanlara konfor sağlaması gibi faydaları olmasına karşın tehlikeli bir tarafı vardır. Elektrik çarpması ve elektrik arızasından kaynaklı maddi kayıplar oluşabilmektedir. .

Unutmayalım ki otomatik sigortalar aşırı akıma ve kısa devreye karşı tesisatınızı korumakla görevlidir,  kaçak akım koruma şalteri ise, toprak kaçağına karşı koruyacaktır. Bu nedenle evinizde uygun değerde ve tipte kaçak akım şalterinin takılı ve çalışır durumda olduğundan emin olmalı ve bazı basit bilgilere de sahip olmalısınız.

Otomatik Sigorta tipleri ve açma (devreyi açma) nedenleri nelerdir? Kullanım alanları hangi kriterlere göre belirlenir?

Otomatik sigortalar bağlı bulundukları elektrik tesisatını aşırı akıma ve kısa devreye karşı korumak için kullanılırlar. Nominal (beyan edilen) akımlarının üzerindeki aşırı akımlarda veya herhangi bir kısa devre esnasında içinde bulundurdukları termik ve manyetik koruma özelliği sayesinde devreyi otomatik olarak açarlar.

4 kutuplu otomatik sigorta

B,C ve D tipi otomatik sigortalar arasındaki temel farklar nelerdir? Neden kullanım alanları değişiklik göstermektedir?

B tipi otomatik sigortalar genellikle  evlerde akkor flamanlı ev aydınlatması ve elektrikli ısıtıcılar gibi anahtarlama sırasında ani aşırı akımların oluşmadığı aydınlatma ve priz devrelerinin korumasında kullanılır. C ve D tipi otomatik sigortalar ise genellikle anahtarlama veya devreye girme anında ani aşırı akımların oluştuğu endüktif karakterli devrelerin, transformatörlerin, klimaların, buzdolaplarının ve çok sayıda floresan lambanın korunmasında kullanılır.

Genel olarak belirtmek gerekirse;

  • B tipi otomatik sigortalar konutlarda,
  • C tipi otomatik sigortalar hem konutlardaki bazı cihazların korunmasında hem de endüstriyel alanlarda,
  • D tipi sigortalar ise sadece endüstriyel alanlarda kullanılmaktadır.

B tipi otomatik sigortaların ani akıma karşı manyetik açma katsayıları C ve D tiplerine göre daha düşüktür.

Örnek olarak B tipi 16A bir otomatik sigorta 48A ila 80A arasındaki bir aşırı akımda gecikmesiz olarak açarken, C tipi 16A otomatik sigorta 80A ila 160A arasında, D tipi 16A otomatik sigorta ise 160A ila 320A arasındaki bir akım değerinde gecikmesiz olarak devreyi açarlar.

otomatik sigortaların açma değerleri

Otomatik sigortaların başlıca açma nedenleri nelerdir?

Otomatik sigortanızın sürekli veya ara ara açması devrede aşırı yüklenme olduğu veya tesisatınızın herhangi bir noktasında kısa devrenin gerçekleştiğini gösterir. Otomatik sigortaların en çok karşılaştığımız açma nedenleri aşağıda sıralanmıştır.

Unutmayın ki otomatik sigortalar doğrudan sizi değil, elektrik tesisatınızı korumakla sorumludurlar.

Öncelikli olarak otomatik sigortanın hangi koruma sebebi ile devreye girdiğini anlamanız önemlidir. Bunu anlamanın en kısa yolu; otomatik sigortayı tekrar devreye aldığınızda ısınma olmadan hemen tekrar açıyorsa manyetik (kısa devre), bir süre sonra açıyorsa termik (nominal akım değerinin üzerinde) sebep olarak özetleyebiliriz.

Termik veya manyetik sebep  ile açan ürünlerin öncelikle bakılması gereken konular aşağıdaki gibidir;

– Yüksek akım çeken cihazların aynı anda çalışması ve otomatik sigortanın üzerinden nominal akımının üzerinde bir akım geçmesi, otomatik  sigortaların açmasında en çok bilinen ve ilk akla gelen termik sebeptir.  Bu gibi problemlerin önüne geçmek için daireniz için hesaplanmış talep güç ve kurulu güç doğrultusunda belirlenen otomatik sigorta amper değerini teyit edebilirsiniz. Talep güç, tesisat projesinde linyeler çekilirken evde bulunan ve bulunması öngörülen tüm cihazların aynı anda çalışır pozisyonda olduğu zamanki toplam güçtür. Otomatik sigortanın ve linye hattınızın  talep gücü karşılamadığını düşünüyorsanız linyeleri ayırarak  talep gücünü  tekrar orantılı şekilde dağıtmalı ve otomatik sigorta sayısını artırmalısınız.

– Bir diğer termik açma sebebi de, yeterince sıkılmayan gevşek bağlantılar nedeniyle otomatik sigortanın aşırı ısınmasıdır.

-Manyetik (ani açma) açmaların genel sebepleri ise izolasyon sorunları ağırlıklıdır. Mesela mutfak ve banyolarda buhar oluşması ve prizlere su sızması sonucu otomatik sigorta açabilmektedir. Bu durumun önlenmesi için  bu alanlarda etanş ( nemliyer) priz kullanılması tavsiye edilir.

-Duvar yüzeyine çakacağımız bir çivi veya matkap ile duvara açılan bir delik otomatik sigortanın açmasına sebep olabilir. Çünkü priz ve anahtara giden elektrik kabloları duvardan geçer. Özellikle priz, buat ve anahtarların çevresine, yan ve üst hizalarını takip eden doğru üzerine çivi çakılmamalı ve herhangi bir delik açılmamalıdır.

-Buatlardaki bağlantı noktaları iyi izole edilmemiş olabilir.

-Priz ve anahtarların yerinden oynamasıyla zaman zaman çıplak uçların birbirine temaz etmesi otomatik sigortanın açmasına sebeb olabilir.

-Otomatik sigortanız mekanik olarak bozulmuş olabilir.

-Bozuk bir cihazın prize takılmasından dolayı da açma gerçekleşebilir. Genellikle cihaz içinde oluşan bir tasarım ya da yalıtım hatası kaynaklı faz-nötr ya da faz faz kısa devreler sebebiyle otomatik sigortanın açtığı görülebilir.

Otomatik sigortanız sürekli açıyor ve otomatik sigortanızı nominal akım değeri daha yüksek olanla değiştirmek mi istiyorsunuz?

Otomatik sigortanızın yeni, tesisatınızın da kullanılabilir düzeyde olduğunu düşünüyorsanız bir de bu konuya otomatik sigortaların sahip olduğu koruma özelliklerinin bize sunduğu ipuçları üzerinden bakarak sorununuzun kaynağına erişebilirsiniz.

Bu konu ele alınırken özellikle otomatik sigortanızın açma süresini dikkate almanız gerekmektedir. Otomatik sigortanız açtıktan sonra tekrar kapatıyor ve aynı şartlar altında ortalama bir süre sonra devreyi açıyorsa üzerinden aşırı akım geçtiği ve ısınmadan kaynaklı termik koruma yaptığı söylenebilir.  Eğer mevcut ise otomatik pensampermetre ile otomatik sigortadan geçen akımı ölçebilirsiniz. Eğer ölçtüğünüz akım, otomatik sigortanın nominal akımından yüksek ise sigortanın beslediği hatlardaki yüklerin/cihazların bir kısmını diğer sigortalara dağıtmak çözüm olacaktır. Bu değişiklik yapılırken diğer sigortaların da nominal akımlarından fazla akım çekmeyeceğinden emin olunmalıdır.  Yükleri/cihazları diğer otomatik sigortalara dağıtma seçeneğini göz ardı edip ilk çözüm olarak devreye daha yüksek nominal akım değerinde bir otomatik sigorta bağlamak tesisatınızın iletkenini aşırı akımlara karşı savunmasız bırakabilir. Tesisat iletkenlerinin kesitleri ve otomatik sigortalar projelendirme sırasında bulundukları devreden geçecek en yüksek akıma göre seçilirler. Eğer devredeki cihazlar aynı anda kullanılmaya devam edecek ise iletkenin ve sigortanın birlikte değiştirilmesi en doğru çözümdür.

Otomatik sigortanız açma yaptıktan sonra hiç beklemeden tekrar kapatıyor ve kapatır kapatmaz ani olarak devreyi tekrar açıyorsa manyetik korumanın devreye girdiğini söyleyebiliriz. Ani akım çeken cihazların birlikte kullanılması ya da kısa devre bu duruma sebep olabilmektedir. Cihazlar tek tek devreye alındığında ani açma yapmıyor ise devrede kısa devre olmadığını düşünebiliriz. Böyle bir durumda otomatik sigorta ani açma akımı daha yüksek olan bir tip ile ( B ise C, C ise D tipi ile) değiştirilerek ilk devreye girme anındaki kısa süreli yüksek akımlardaki açma sınırının artması sağlanabilir.

Tüm bu kontrol ve bakım işlerinin yetkili, bilgili kişiler tarafından yapılması önem arz etmektedir.

TESİSATI OTOMATİK SİGORTA İLE KORUDUK, PEKİ KENDİMİZİ NASIL KORUYACAĞIZ?

Elektrik enerjisinden elde edilen faydalar sayılmayacak kadar fazla iken bir yalıtım hatasında meydana gelebilecek kazaların etkileri oldukça büyüktür. Her yıl birçok kişi elektrik kaçağı kaynaklı kazalar ile karşılaşmakta ve yangınların %40’ ı elektrik tesisatındaki hatalardan dolayı meydana gelmektedir. Bu yüzden birçok ülkede ve ülkemizde kaçak akım koruma şalterlerinin kullanımı zorunlu hale getirilmiştir. Kullanıcılar özellikle kaçak akım koruma şalterlerinin seçiminde tereddütler yaşamaktadır. Aşağıdaki yazımızda kaçak akım koruma şalterlerinin seçiminde belirleyici olan kriterler ve hakkında en çok soru işareti olan kaçak akım koruma şalterlerinin hangi durumlarda koruma yapacağı ile ilgili sorulara yanıt verilmiştir.

Kaçak akım koruma şalterimi seçerken nelere dikkat etmeliyim?

4 kutuplu kaçak akım koruma şalteri

1) Şalterin Çalışma Prensibi

Kaçak akım koruma şalteri seçiminde öncelikle dikkat edilmesi gereken nokta şalterin elektronik değil elektromekanik olmasıdır. Elektronik kaçak akım koruma şalterlerinin en önemli farkı koruma fonksiyonunun gerilime bağımlı olmasıdır. Gerilim değerinin belirli limitlerin dışına çıkması veya gerilimin kesilmesi durumunda elektronik kaçak akım koruma şalteri işlevsiz hale gelecek ve insan hayatı için tehlikeye sebebiyet verecektir. Bu bakımdan herhangi bir gerilime ihtiyaç duymayan elektromekanik kaçak akım koruma şalterlerinin kullanımı daha avantajlıdır. Elektromekanik kaçak akım koruma şalterlerinde elektronik kart olmadığından devrede oluşabilecek darbe gerilimlerine daha dayanıklıdırlar ve gerilim dalgalanmalarından etkilenmezler. Yardımcı gerilim olmadan ve nötr hattı kopukluğunda dahi koruma fonksiyonunu yerine getirebilirler. Otomatik sigortalar gibi herhangi bir termik – manyetik koruma yapmayıp sadece faz ve nötr hatlarından geçen akımlar arasındaki fark akımını (toprağa akan kaçak akımı) algılayarak devreyi açma görevini yerine getirmektedirler.

2) Kutup Sayısı

Kullanılacak kaçak akım koruma şalteri seçiminde belirleyici olan ilk kriter kutup sayısıdır. Kaçak akım koruma şalterleri 2 veya 4 kutuplu olarak ikiye ayrılırlar. Monofaze şebekelerde 2 kutuplu ( 1 faz, 1 nötr) ve trifaze şebekelerde ise 4 kutuplu ( 3 faz, 1 nötr) kaçak akım koruma şalterleri tercih edilmektedir.

3) Kaçak Akım Koruma Şalterinin Kullanım Amacına Göre Hassasiyeti

Belirleyici olan 2. kriter ise kaçak akım koruma şalterinin hassasiyetinin saptanmasıdır. Kaçak akım koruma şalterlerinin hassasiyetleri yangın koruma ve hayat koruma olarak ikiye ayrılırlar. Yangın koruma hassasiyetindeki kaçak akım değeri 300 mA iken hayat koruma hassasiyetindeki kaçak akım değeri 30 mA’ dir. Yangın koruma için kullanılan kaçak akım koruma şalterleri olası izolasyon hataları ve buna benzer hataların neden olabileceği yangın çıkma riskine karşın endüstriyel tesislerde ve çok konutlu binaların girişinde kullanılırlar. Hayat koruma kaçak akım değerine sahip olan kaçak akım koruma şalterlerinin ise kullanım alanları genellikle tekli konutlar olmakla beraber makina ve tezgahlarda oluşabilecek izalasyon hatalarına karşı endüsttriyel tesislerde de kullanılırlar.

4) Nominal Akım Değeri

Kaçak akım koruma şalteri seçiminde belirleyici olan son kriter ise nominal akım değerinin belirlenmesidir. Kaçak akım koruma şalterlerinde standart nominal akım değeri; 25, 40, 63, 80, 100 ve 125 amperdir. Kaçak akım koruma şalterlerinin üzerinde belirtilen nominal akım değeri koruma düzeyi ile ilgili değildir. Bu nominal akım değeri ürünün sürekli olarak taşıyabileceği akım değerini göstermektedir .Nominal akım değeri seçimi kaçak akım koruma şalterinin kendisinden sonraki devreye göre değil, kendisinden önceki termik-manyetik koruma yapan devre kesiciye göre yapılmalıdır. En az kendinden önceki devre kesici ile aynı nominal akımda olmalı, yüksek nominal akımda seçilmesi ise daha uygun olacaktır.

Yukarıda verilen kriterleri baz alarak tesisata uygun bir kaçak akım koruma şalteri seçtik. Peki devreye nasıl bağlayacağız?

Kaçak Akım Koruma Şalterinin Bağlantı Yapısı

– Eğer tesisatın elektrik kaynağı trifaze (3 fazlı) ise buna uygun olan trifaze kaçak akım koruma şalteri kullanılmalıdır. Eğer bir dükkan veya asansör gibi bir tesisatta kullanılacaksa kaçak akım koruma şalteri trifaze olarak takılır. Bu şalterde 4’ü giriş 4’ü çıkış olmak üzere toplam 8 bağlantı noktası bulunur. Burada N ile ifade edilen noktalar nötr giriş ve çıkışlarıdır. 1, 3 ve 5 ile ifade edilen bağlantı noktaları ise ana elektrik şebekesinin bağlandığı noktadır. 2 ,4 ve 6 ise elektrik tesisatına bağlanan çıkış noktalarıdır.

– Eğer tesisatın elektrik kaynağı monafaze (tek fazlı) ise kullanılması gereken kaçak akım koruma şalteri monafaze olmalıdır. Bu şalterde ise 4 bağlantı noktası vardır. Bunlardan 2 tanesi giriş 2 tanesi çıkıştır. Burada da N ile ifade edilen bağlantı nötr giriş ve çıkışlarıdır. 1 ile ifade edilen bağlantı noktası fazın girişini 2 ise fazın çıkışını yani tesisata bağlanan noktayı gösterir.

monofaze kaçak akım koruma şalteri

Tesisatıma kaçak akım koruma şalteri bağladıktan sonra uzun vadede kendimi güvende hissedebilir miyim?

Standarda göre kaçak akım koruma şalterlerinin kaçak akım beyan değerinin %50 si ile %100 arasında bir akım değerinde açması istenir. Yani 30mA lik bir hayat koruma şalteri  15-30mA arasındaki bir kaçak akım değerinde devreyi açacaktır. Kaçak akım değeri 30 mA olan kaçak akım şalterlerinin görevi insan sağlığını korumaktır. İnsan vucudundan geçen akım akım belirli bir değere ulaştığında insanlara ciddi zararlar verebilir veya öldürebilir. Aşağıdaki Görsel-5 deki eğri ve Tablo-2 bu durumu açıklamaktadır.

kaçak akım geçiş süresi

Görsel 5: İnsan vücudundan akan kaçak akım şiddetinin, akımın geçiş sürecine göre etki eğrisi

kaçak akım tablo

Tablo-2: İnsan vücudundan geçen alternatif akımın etkileri

Elektrik tesisatınızda kaçak akım koruma şalteri bulunsa dahi can ve mal güvenliğinizin tam anlamıyla korunabilmesi için şalterinizin çalışıp çalışmadığı kontrol edilmeli ve düzenli olarak bakımları gerçekleştirilmelidir.

Kullanıcı açısından en basit test yöntemi; kaçak akım koruma şalteri üzerindeki “TEST” butonuna basarak gerçekleştirilen periyodik test ile açmanın sağlanmasıdır.

İdeal olan kaçak akım koruma şalterlerinizi ayda bir test butonu ile test etmektir. Bu test işlemi ile kaçak akım koruma şalterinin dış etkilerden en az şekilde etkilenmesini sağlayabilirsiniz.

Bir kaçak akım koruma şalterine Kaç Linye Bağlamalıyız?

Bir kaçak akım koruma şalterine bağlanacak linye sayısı; kullanılacak yüklerin çekeceği akım miktarına,  bağlanacak cihazların kendi ve kablo bağlantı noktalarındaki izolasyon problemlerinden kaynaklı kaçak akımların toplamına göre belirlenir. Her linyede ortalama 2-3 mA izolasyon kaçağı olabilmektedir. Buna bağlı olarak her 5 linyeye bir kaçak akım bağlanması tavsiye edilir.

Kaçak akım koruma şalterim sürekli açıyor diyorsanız aşağıda belirtilen kaçak akım koruma şalterlerinin açma sebeplerini inceleyebilirsiniz.

Kaçak akım koruma şalterlerinin açma sebeplerini tek bir çatı altında toplamak yanlış bilgi edinilmesine sebep olacaktır. Kaçak akım koruma şalterinin açmasının sebebi tesisata bağlanacağı gibi kullanılan cihazlara da bağlanabilir.

Kaçak akım koruma şalterinin açma sebeplerinden bir kısmı aşağıda belirtilmiştir.

– Kullanılan kaçak koruma şalterlerinin akım taşıma kapasitesinin kendisinden önce devreye bağlanan otomatik sigortadan düşük olması dolayısıyla ürünün deforme olması.

– Konutlarda kullanılan elektrikli aletlerin ve kabloların deforme olması sonucu izolasyon kaçağı oluşması.

– Mutfakta kullanılan su ısıtıcısı gibi malzemelerin elektrikli bölgelerine su kaçması ve kullanım sırasında kaçak akım oluşması.

– Prizlerin içlerinde oluşan nemler fişle bağlantı esnasında faz-toprak arası kaçak akıma yol açabilir. Bu durumla banyo vb. yerlerde sıkça rastlanabilir.

Yıldırım düşmelerinde kaçak akım koruma şalteri neden açar?

Bir tesisatta besleme girişi ve geri dönüşü olmak üzere her iki iletken de kaçak akım koruma şalteri içindeki bir algılama bobini içerisinden geçirilir. Giden akım ile gelen akım arasında herhangi bir fark oluşup dengesizlik algılandığı zaman aygıt dengesizliği algılar ve röle kontağını açar. Şimşek ve yıldırım oluşması sebebiyle, genellikle havayi hatlarda ve toprakta büyük voltaj darbeleri oluşur. Kablolama ve bağlı cihazlardaki kaçak kapasiteler nedeniyle, bu voltaj geçişlerinin oluşturduğu akımlar, kaçak akım şalterine önemli dengesiz akım darbeleri olarak görünebilir. Bu akım darbeleri sebebiyle kaçak akım şalteri açabilmektedir. Yıldırımın çok olduğu bölgelerde bu açmaları engellemek için kaçak akım koruma şalteri bulunan sisteme Parafudr ilave edilmesi önerilmektedir.

 

Kaçak Akım koruma şalterleri nötr toprak kısa devresinde açması mı açmaması mı gerekir?

Bu konu hakkında net olarak bir ifade kullanmak yanlış bilgi aktarımına sebep olacaktır. Nötr hattı ve toprak hattı arasındaki gerilim farkı kaçak akım koruma şalterinin atmasına yetecek seviyede kaçak akım geçişi oluyorsa, böyle bir durumun gerçekleşmesi mümkündür. Ancak aksi durumlarda kaçak akım koruma şalteri açmayacaktır. Dolayısıyla nötr ve toprak hattının birbirine bağlı olduğu her durumda kaçak akım koruma şalteri devreyi açacak diye bir genelleme yapılamamaktadır.

Son olarak yapılan tanım ve karşılaştımalar ele alındığında, tesisatta oluşabilecek kısa devre ve aşırı akımlara karşı korumayı yalnızca otomatik sigortanın yaptığı görülmektedir. Kaçak akım şalterinden kısa devre ve aşırı akıma karşı bir koruma beklenmemelidir. Oluşabilecek can ve mal kayıplarının önlenmesi için otomatik sigorta ile beraber mutlaka  kaçak akım koruma şalteri de kullanılmalıdır. Hayat koruma amacıyla 30 mA kaçak akım koruma şalterleri, yangın koruma amacıyla da 300mA kaçak akım koruma şalterleri kullanılmalıdır.

kaynak: Bu makale Federal Elektrik firması Tarafından Hazırlanmıştır.

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here