Atex-Exproof etiket

Ex-Proof, Explosion ve Prof kelimelerinin birleşiminden meydana gelir. Petrol, petrol ürünleri, kimya, LPG, doğal gaz, kömür madenleri, şeker fabrikaları ve daha birçok sanayi sektöründe, farklı risk sınıflarında da olsa her zaman patlayıcı ortam riski bulunmaktadır. Özellikle bu sektörlerde kullanılan aletlerin oluşturduğu kıvılcım ve ark gibi durumlar bu ortamlardaki patlama risklerini oluşturmaktadır. Bu ortamlarda kullanılan elektrikli aletlerin bu yüzden diğer elektrikli aletlerinden farklı olması gerekmektedir. İşte bu noktada ex-proof terimi ortaya çıkmaktadır. Ex-proof terimi Amerikan uygulanmasından alınmış olup, Türkçe karşılığında “Patlamaya Karşı Korunmuş” olarak çevrilmektedir.

Patlamaya Dayanıklı olarak sınıflandırılmış bir cihaz, parlamayı veya deşarjı bastırmak için bir muhafazaya sahiptir. Ex-Proof mahfaza, yanıcı maddelerin dâhili elektronik parçalara girmesi durumunda oluşabilecek tutuşmayı bastırmak için tasarlanmıştır. Bu mahfaza, yeterli kütleye ve dayanıklılığa sahip dökme alüminyum veya paslanmaz çelik içerir. Ayrıca bu tasarımı sayesinde, yüzey sıcaklıklarının grup derecesi kapsamındaki gazları veya buharları tutuşturan seviyelerin üstüne çıkmasını aşmasını önler.

Bu ex-proof cihazlarının gruplandırması patlayıcı ortama göre farklı sınıf ve gruplara ayrılmaktadır. Özetle, hem zone veya bölge olarak adlandırılan riskli ortamlarda alınan tedbir ve uygulamalar hem de bu ortamlarda kullanılması gereken cihazlar uzmanlar tarafından tehlike derecelerine göre sınıflandırılmıştır.

Bir patlamanın meydana gelmesi için bir yakıt kaynağı (patlayıcı gazlar, sıvılar veya buharlar), ateşleme (yangın, kıvılcım veya patlama) ve oksijen uygun kıvamlarda bulunmalıdır. Patlama korumalı muhafazaları ve sistemleri, bu üç kriterin karışmasını önlemek için çalışır. Böylece muhafaza, patlama gibi tehlikelerin oluşmasını ve çevredeki ortamı etkilemesini engeller.

  • Yakıt: Yanıcı veya parlayıcı malzemelerdir. Gazlar, sıvılar veya katılar olabilir.
  • Isı: Açık alevler, yanan sigaralar ve kıvılcımlar (elektrik akımı ve statik elektrik kısa devreleri gibi) içeren ateşleme kaynaklarıdır. Isı oluşturan bir kimyasal reaksiyon ayrıca bir yakıt ve oksijen karışımını da ateşleyebilir.
  • Oksijen: En yaygın oksijen kaynağı havadır, ancak oksijen oksitleyici adı verilen kimyasallardan da gelebilir. Örneğin, yaygın oksitleyiciler, klor, klor dioksit, potasyum permanganat ve potasyum klorat gibi kimyasal türleridir.

Ex-Proof (alev sızdırmaz) elektrik malzemeleri olarak isimlendirilir.  Patlama riski taşıyan tesislerde ex-proof malzemelerin kullanım zorunluluğu  30.12.2006 tarihli ve 26392 sayılı resmi gazetede Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından kabul edilmiştir.

Tehlike Bölgelerinin Sınıflandırılması

Ortam şartları her sanayi dalında farklıdır. Bu yüzden, her tehlikeli ortam için aynı sınıflandırma ve o ortamda kullanılabilecek alet tipleri aynı olmamaktadır. Bu nedenle uzmanlar, patlayıcı ortamları tehlike derecelerine göre sınıflandırmışlardır. Bu sınıflandırma ortamlarını öğrenmek için Zone bölgesi ne demek? Öğrenmemiz gerekiyor.

Emniyet, güvenlik, bakım kolaylığı ve özellikle ekonomik nedenlerden dolayı her ortam için farklı tip uygulama yapılması öngörülmüştür. Sürekli patlayıcı oranda gaza maruz kalan bir yerde uygulanacak tedbir ve kullanılacak aletler ile arada bir ve çok kısa süreli patlayıcı ortam riski oluşturan yerlerdeki tedbir ve kullanılacak aletler farklı olacak şekilde sınıflandırılmaktadır.  Bu sınıflara bölge veya zone denilmektedir.

Zone sınıflandırması, gazlar, buharlar ve sisler için ayrı, tozlar ve lifler için ise ayrı olacak şekilde gruplandırılmıştır.

1. Zone Sınıflandırması (Gazlar, Buharlar ve Sisler İçin)

  • Zone 0: Bu terimler iş güvenliği ve sağlığı ile ilgili terimler olduğu için zone sınıflandırmasını öğrenmek isteyenler ISG Bölge 0 nedir? Sorusuna yanıt arayarak, bu bölge hakkında bilgi edinmek istemektedirler. Zone 0, yüksek oranda patlayıcı gaz ve/veya buharların uzun süre ve sürekli olarak ortamda bulunduğu bölgedir. Yakıt tanklarının içerisi, Zone 0 bölgesi için bir örnektir.
  • Zone 1: Yüksek oranlarda patlayıcı gazların ve/veya buharların çalışma ortamında bulunma olasılığının ancak tamir, bakım gibi işler olduğu zaman bulunabileceği daha az riskli ortamları ifade eder. Zone 1 ne? Sorusunun cevabını bir örnek ile açıklayacak olursak, yakıt dolum istasyonlarındaki yakıt pompalarının bulunduğu yerler olduğunu söyleyebiliriz.
  • Zone 2: Yüksek oranlarda patlayıcı gazların ve/veya buharların çalışma ortamında çok kısa süreli olarak bulunduğu yerlerdir. Bölge 2 nedir İSG? Olarak iş güvenliği ve sağlığındaki tanımına baktığımızda, tehlikeye neden olan gaz veya buharların oluşturabileceği potansiyel kazalar ve çeşitli olağandışı nedenlerle tehlikeli hale gelen durumların olduğu bölgedir, tanımını görürüz.

Belirtilen standartlara, NEC standardı 505-9, CEC Bölüm 19, EN60079-10 ve IEC 60079-10 olarak belirtilen standartlarda yer verilmektedir. Türkiye’de patlama riski taşıyan tesislerde patlama dayanıklılığına sahip (exproof) malzemelerin kullanım zorunluluğu, Bakanlık tarafından, 30.12.2006 tarihli – 26392 sayılı resmî gazetede kabul edilmiştir.

2.  Zone Sınıflandırması (Tozlar ve Lifler İçin)

Toz ve liflerin neden olduğu patlama riskleri belirtmek için farklı Zone sınıfları belirlenmiştir.

  • Zone 20: Yüksek oranlarda patlayıcı tozların veya liflerin ortam sürekli ve uzun süreli olarak bulunduğu bölgeyi adlandırmak için kullanılır.
  • Zone 21: Patlayıcı tozların veya liflerin, çalışma ortamında bulunma ihtimalinin daha az olduğu bölgelerdir. Burada ifade edilen patlayıcı toz veya lifler, tamir veya bakım gibi işlemler yapıldığında veya farklı nedenlerden oluşabilecek sızıntılar durumunda ortaya çıkar.
  • Zone 22: Toz ve lifler için yapılan sınıflandırmalardan biri de Zone 22’dir. Bölge 22 nedir? Sorusunun cevabı, yüksek oranlarda patlayıcı tozların ve/ veya liflerin ortam çok kısa süreli olarak bulunduğu bölgedir. Bu bölgede ortaya çıkabilecek patlayıcı toz veya lifler ancak oluşabilecek potansiyel kazalarda veya çeşitli olağandışı nedenlerle ortaya çıkar. Zone 20 ve Zone 21’e göre daha az riskli bir bölgedir.

Kuzey Amerikan Görüşü ve Division Sistemi

Patlayıcı ortamların bölgelere göre sınıflandırılmasında iki görüş ortaya çıkmaktadır. İlk bahsedilen konumuzdaki sınıflandırma, Batı Avrupa Görüşü ve Zone sistemini anlatmaktaydı.

Bir de Kuzey Amerikan Görüşü ve Division Sistemi dediğimiz sistem vardır.Tehlikeli yerler, çalışma koşullarında yüksek konsantrasyonlarda tehlikeli madde bulunma olasılığına göre sınıflandırılır.

  • Division 1: Normal çalışma koşulları sırasında atmosferde tehlikeli maddelerin bulunma olasılığını belirtir.
  • Divison 2, sistem (makine, insan hatası ve daha fazlası) arızalanmadıkça havada tehlikeli maddelerin ortaya çıkma olasılığının daha düşük olduğunu temsil eder. Başka bir deyişle, birinci bölüm tehlikeli maddelerin havadaki sürekli sirkülasyonu ile ilgilidir. İkinci bölüm, çevrelemeden kaçabilecek tehlikelerle ilgilidir.

Bu görüşte, gruplar bölgede bulunan belirli maddelerle ilişkilidir. Spesifik olarak, “A” ila “G” arasındaki harfler, farklı madde gruplarını ifade eder. Ayrıca harfler, gaz ve buhar, toz ve liflerin (görünmeyen) uygun sınıflandırmalarına karşılık gelir. Buna göre, aşağıdaki her grup bir lokasyonun hangi maddeleri içereceğini tanımlar.

Sınıf I Grupları – Gazlar ve Buharlar

  • A: Asetilen içeren atmosferleri belirtir.
  • B: Hidrojen, bütadien, akrolein, etilen oksit, propilen oksit veya eşdeğer tehlikedeki diğer gazlar veya buharların olmasıdır.
  • C: karbon monoksit, siklopropan, etil eter, etilen, hidrojen sülfit veya eşdeğerlerinin gösterir.
  • D: aseton, alkol, amonyak, benzen, benzol, bütan, benzin, heksan, cila solventi, nafta, doğal gaz, propan, metan, vinil klorür veya eşdeğerleridir.

Sınıf II Grupları – Tozlar ve Taneler

  • E: Alüminyum ve alaşımlar gibi metal tozunu ifade eder.
  • F: Karbon, odun kömürü ve kömür tozu bulutlarını gösterir.
  • G: Un, tahıllar, plastikler ifade eder.

Ex-Proof Cihazların Gruplandırılması

Tıpkı tehlikeli ortamların olduğu gibi bu ortamlarda kullanılan cihazların da bir gruplandırması vardır. Temel olarak iki ana grup vardır.

  • I Grup: Metan gazının bulunduğu ortamlarda kullanılan cihazlardır. Örneğin maden ocaklarının bulunduğu ortamlarda kullanılan cihazlar.
  • II Grup: Metan gazı bulunmayan gazlı ortamlarda kullanılan cihazlardır.

Ex-Proof Malzeme Tipleri şunlardır:

  1. “d” tipi Alev Sızdırmaz Muhafaza (da, db, dc): Patlayıcı ortamı ateşleyebilecek malzeme parçalarının dâhili bir patlamada basınca dayanabilen muhafaza içerisine yerleştirildiği koruma tipidir.
  2. “e” tipi Arttırılmış Emniyet (eb, ec): Rutin kullanımı sırasında aşırı sıcaklık, ark ya da kıvılcım üretmeyen elektrikli cihazların, iç ya da dış bölümlerinde bunların meydana gelmesini yüksek bir güvenlik seviyesiyle önlendiği koruma tipidir.
  3. “i” tipi Kendinden Emniyetli (ia, ib, ic): Ortamda bulunan elektrikli cihazların tüm devrelerinin kendinden emniyetli olduğu koruma tipidir.
  4. “o” tipi Yağa Daldırma: Elektrikli cihazın ya da parçalarının yağın üzerinde olabilecek veya muhafaza dışında gerçekleşebilecek patlayıcı bir ortamda ateşlenmeyeceği şekilde uygulanan koruma tipidir.
  5. “p” tipi Basınçla koruma (Px, Py, Pz): Tutuşturma kaynağının basınçlı etkisiz bir gaz ile çevrelenerek, patlayıcı gazın dışarıda bırakıldığı koruma tipidir.
  6. “q” tipi Toz Doldurma: Tutuşturma kaynağının kuma daldırılarak, patlayıcı gazın dışarıda bırakıldığı koruma tipidir.
  7. “n” tipi Sızdırmaz Koruma: N tipi koruma nedir? Sorusunu yanıtlamadan önce bu koruma tipinin, nC muhafazalı, nA kıvılcım çıkarmayan, nR kısıtlı hava almalı, nL enerji sınırlamalı, Ex nL yardımcı enerji sınırlamalı olmak üzere kendi içerisine gruplandırıldığı bilelim. N tipi koruma, patlayıcı ortamda, elektrikli cihazın ortamı ateşlemeye sebep olabilecek bir arıza meydana getirmemesi için uygulanan bir koruma tipidir.
  8. “m” tipi Kapsül İçine Alma: Bu koruma tipi, ma (çok arızalar için kendinden emniyetli) mb (tek arızalar için kendinden emniyetli) ve mc (Zone için cihazlar olmak üzere kendi içinde üç sınıfa ayrılmaktadır. Patlayıcı bir ortam atmosferinin, kıvılcım veya ısıtma yolu ile ateşleyebilecek elektrikli cihaz parçaların, atmosferde bu ateşlemeye neden olmaması için bir bileşiğin içerisine yerleştirildiği koruma tipidir.

ATEX Nedir?

exproof ve atex nedir

ATEX kelimesi, ATmospheres EXplosives kelimelerinden oluşan Fransızca kökenli bir terimdir. Bu kavram, patlayıcı ortamlarda çalışan maddeleri ifade etmek için kullanılır. Avrupa Birliğinin, 9/94/EC sayılı direktifi ile oluşturulmuş bir standarttır. Avrupa Birliğinde malların serbest dolaşımının sağlanmasına yardım etmektir.

1 Mart 2003 tarihinden itibaren ATEX kuralları uygulanmaktadır. Patlama riski bulunan ortamlarda kullanılan elektrikli cihazların bu kurala uymaları gerekmektedir. Ayrıca bu cihazların ATEX onayı ile sembolü taşımaları zorunludur.

ATEX patlaması nedir? Sorusunu da bu başlık altında kısaca açıklayalım. 1 mikro saniyelik bir sürede, ortam sıcaklığının ve yanma ürünü birlikte ortamdaki diğer gazların sıcaklığının, oda sıcaklığından 1500oC’nin üzerinde sıcaklıklara ulaşmasıyla hacimler katlanarak artar. Ani hacim artışı, çeperlere yaklaşık 10 atmosferlik ani basınç uygular. Bu basınç ile pencereler, kapılar veya diğer zayıf çeperler yırtılarak basıncı alır.

Yeterli yırtılma yüzeyi (en az 0,2 m2 /m3 ) mevcut olmadığında, bu basınç binaların çökmesine bile neden olabilir. Bu duruma, ATEX patlaması denir. Gazların kapalı hacimlerdeki, bu yanma yani patlama davranışlarından anlaşıldığında tüm ATEX patlamaları da anlaşılmış olur.

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here