Jiroskop nedir

Jiroskop, Türkçe adıyla düzdöner, dönüş ekseninin kendi kendine herhangi bir yönü bulmasında bağımsız olan dönen bir çark veya diske verilen isimdir.

Uçak ve gemilerin hareketlerini kontrol etmek için geliştirilen jiroskop, gemilerde yalpayı önlemek, uçaklarda ise rota tespiti ve günümüzde teknolojisinde ise otomatik uçuş kontrolü için kullanılmaktadır.

Jiroskopu daha yakından tanımak için aşağıdaki başlıklarımızla Jiroskop nedir? Jiroskop nerede kullanılır? Jiroskopun tarihçesi şeklinde daha detaylı bir şekilde sağlayalım.

Oryantasyonu korumayı ve ölçmeyi sağlayan düzdöner, yönü ölçmek ve elde etmek için yararlıdır. Jiroskop, çark, iç dengeleme halkası, iç dengeleme halkası ile birlikte iki halkanın toplamından oluşur.

Dönen rotor veya tekerlek, gimbal ismi verilen tek bir eksende dönmeyi sağlayan döner destek üzerine monteli bir şekilde durmaktadır. Jiroskop, rotoru döndürdüğü sürece, aynı yönü gösterecektir.

düzdönerde  hareketi bir parça bulunmamaktadır, momentumun korunmasına dayalı olarak çalışmamaktadır. Bir diğer adı düzdöner olan jiroskop, dönüş eksen yönünü kendisi özgürce seçmektedir.  Dönerken dayanağının yönünden bağımsız olarak hareket etmekte olan jiroskop, dönüşleri sırasında açısal hızını da korumaktadır.

Devrilmesi mümkün olmayacak şekilde tasarlanan jiroskop, son derece teknik bir şekilde tasarlanmıştır. Geleneksel bir jiroskop, mekanik sistem ve aletlerde bir eksen dönmeye odaklıdır. Jiroskop günümüzde birçok alanda ve üründe kullanılmaktadır.

Jiroskop Nasıl Çalışır?

Jiroskop, dönme simetrisine sahip bir gövdeden oluşur ve etkinin gerçekleşmesi için gövdenin simetri ekseni etrafında dönmesi gerekir.

Dönme eksenini hareket ettirme eğiliminde olan bir kuvvet üretildiğinde, uygulanan bu kuvvet yönünü, hem dönme eksenine hem de kuvvetin başlangıcındaki yönelimine dik bir eksene değiştirerek birbirini iptal eden zıt kuvvetler oluşturarak şaft dengeyi koruyun.

Jiroskop Nerede Kullanılır?

Aslında bakıldığı zaman Dünya’nın kendisine uzayda 1600 km/saat hızla dönen bir jiroskop tur. Dünyamızın çalışma sistemi de aynı şekilde olduğu için, Dünyamıza jiroskop diyebiliyoruz, jiroskop’un çalışma prensibi merkezkaç ilkesine ve fizik kurallarına dayanmaktadır. Jiroskop’un dönüş eksinini, dönen silindiri veya çarkı belirlemektedir.

Birçok alanda direkt olarak kullanılan jiroskop bazı alanlarda ise çalışma mantığının kaynağı halindedir. Örneğin, akıllı telefonlarda kullanılan jiroskop, cep telefonlarının konumunu değiştirilmesini sağlayarak, cep telefonunun sağa, sola, öne, arkaya hareket etmesini sağlar.

Kullanım şekline göre değişkenler gösteren jiroskoplar, kullanım alanlarına göre sıvı içerisinde de kullanılabilmektedir. Akıllı saatler, bilgisayarlar, cep telefonları, insansız hava araçları,  bilardo masaları gibi birçok alanda jiroskop kullanıldığı görülmektedir.

Jiroskop’un Tarihçesi

Yunanistan, Roma ve Çin’i de kapsayan birçok medeniyet tarafından icat edilen düzdöner, bu medeniyetlerin çoğu tarafından bir alet olarak faydalanılamamıştır. Jiroskop’a benzeyen ilk aparatı, ( Fırıl fırıl yansıtaç ya da “Serson’ın Yansıtacı”)  1743 yılında John Serson icat etmiştir. Sisli ve dumanlı hava koşullarında ufuğun yerini saptamak için kullanılmıştır.

Daha çok asıl bir jiroskop’a benzer tasarımı ve kullanılmasıyla ilgili olan tasarımı 1817 yılında Alman Johann Bohnenberger tarafından yapılmıştır. Jiroskop’un bugünkü haline gelmesi ve tam anlamıyla kullanılması sürekli birinin fark etmesi ve kullanmayı denemesi ve biraz daha geliştirmesiyle devam etti. 1817 yılında keşfettiği jiroskop’a makine adını veren Bohnenberg’in jiroskop’u dönen iri bir küre sistemine dayalıydı. 1832 yılında  Amerikan Walter R.Johnson dönen bir diske dayalı benzer bir alet geliştirdi. Fransız matematikçi Pierre-Simon Laplace, jiroskop’u eğitimlerinde araç olarak kullanmayı önerdi. Bu öneri Leon Foucault’un dikkatini çekti. 1852 yılında Foucault onu Dünya’nın dönüşüyle ilgili bir deneyinde kullandı.

Günümüze farklı mucitler ve şirketler tarafından gerek deney hatta oyuncak olarak bile üretilerek gelişimini tamamlayıp gelen Jiroskop, 2.Dünya Savaşındaki kullanımı ile tam amacına ulaşmıştır. 2.Dünya savaşında jiroskop, uzay aracı ve uçak savar silah nişanlarının tespiti için kullanıldı. Savaş sonrasında füze ve silah sistemlerini küçültme yarışı, en son 85 gramdan az ağırlıkta, 1 inç çapında bir mini jiroskop üretilmesine neden oldu.

 

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here